Een perspectief op tragiek in advieswerk

Als adviseur kom ik situaties tegen waarin ik het niet meer weet. Situaties waar het optimisme van een oplossing uit zicht is. Situaties die doen stotteren en stamelen. Hoewel ik meestal een begaanbaar pad voor me zie, zie ik dan…..tja wat zie ik eigenlijk? Een leegte is het beste woord dat ik ervoor kan bedenken. Leeg in de zin van: geen of slechts halfbakken beelden, geen woorden en geen daden. Wat speelt er dan?

 

Wanneer goede bedoelingen tekort schieten

Ik kom op deze ietwat sombere gedachte omdat ik het met collega-adviseurs over ‘tragedie’ en ‘tragiek’ in het advieswerk had. In het dagelijks spraakgebruik zeggen we ‘wat een tragedie’; vaak met de Griekse tragedie in het achterhoofd: het kan niet anders dan slecht aflopen. Tragiek in advieswerk is subtieler. Die zit niet alleen in het slechte verloop, maar ook in gevoelde onmacht. In het besef dat goede bedoelingen, professionele inzet en zorgvuldig handelen toch ontoereikend kunnen blijken. Dat kan bij de adviseur zelf liggen, omdat de situatie anders blijkt te zijn dan gedacht of is onderschat. Het kunnen ook de omstandigheden zijn die niet mee zitten.

 

Er middenin

De eerste reflex bij tragiek is misschien wel dat je ervan weg wilt. Het vergt immers uithoudingsvermogen om een gevoel van onmacht te verdragen. Maar bioloog en filosoof Donna Haraway pleit ervoor om juist te blijven. In ‘Staying with the trouble’ laat ze zien dat de grote, complexe maatschappelijke problemen met een beschadigde planeet, de maakbaarheid-voorbij zijn. We kunnen niet anders dan er middenin te blijven zitten. Haraway vindt dat we nieuwe verbindingen aan moeten gaan en nieuwe verhalen moeten maken. Ze voegt de daad bij het woord met nieuwe uitdrukkingen. ‘Making kin’ staat voor nieuwe vormen van verwantschappen – breder dan mensen en dus ook met andere levensvormen en zelfs met toekomstige generaties.

 

Zorg dragen in het niet-weten

Als ik het werk van Haraway lees, dan inspireert zij mij ook door haar gebruik van het begrip ‘zorg’ (care) dat ze verbindt met verantwoordelijkheid. En als ik ‘zorg’ uit de context van de grote maatschappelijke vraagstukken terugbreng naar het stamelen en stotteren in het advieswerk en naar de gevoelens van onmacht, dan geeft dat begrip zorg mij perspectief. Als ik stamel en stotter en een leegte voor me zie, hoe is dat dan voor anderen? Wat ervaren de mensen van de klantorganisatie en diens cliënten rond een probleem? Meestal is voor hen ook ‘de maakbaarheid-voorbij’ en is een andere richting nodig. Vanuit de rol van adviseur heb ik de verantwoordelijkheid op me genomen om met de mensen uit de klantorganisatie(s) te (onder)zoeken, te ontdekken en om met Haraway te spreken: op zoek naar nieuwe verbindingen te gaan.

 

Stamelen als opening naar iets nieuws

Het stamelen en stotteren is zo bezien geen ‘tragiek’ maar een signaal dat mijn betrokkenheid bij de klantorganisatie(s) een ander soort ‘zorg’ vergt. En dat ik daar niet anders invulling aan kan geven door er middenin te blijven zitten – staying with the trouble. Want in het stamelen en stotteren, in het niet-weten, zit de mogelijkheid voor een nieuw of ander begin. Zo bezien zijn de volgende vragen helpend: Waar probeer ik nog op te lossen terwijl de situatie daar niet meer om vraagt? Wat wordt zichtbaar als ik het niet-weten niet te snel wegorganiseer? En met wie of wat ga ik nieuwe verbindingen aan om een ander begin mogelijk te maken?

Lees ook het vorige artikel van Elsbeth Reitsma: Maatschappelijk verantwoord adviseren: modewoord of vakmanschap?