Samenwerkingsverband zonder rechtspersoon: wie is aansprakelijk en wie houdt toezicht?

Een samenwerkingsverband zonder rechtspersoon kan zelf niets: het kan geen partij zijn, geen bestuurder hebben en niet aansprakelijk zijn. Alles wat aan de tafel wordt afgesproken, bindt de deelnemende organisaties afzonderlijk. Aansprakelijk is dus uw eigen stichting, en toezicht houdt uw eigen raad van toezicht — op uw bestuurder, niet op het samenwerkingsverband. Niemand overziet het geheel. Regel daarom vóór u tekent drie dingen schriftelijk: het mandaat van uw bestuurder, de terugkoppeling naar uw raad van toezicht, en de exit.

Voor: bestuurders en toezichthouders die deelnemen aan een regionale samenwerking.

Waar het over gaat

Op 8 september 2025 ondertekenden twintig partijen het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord. Regionale werkagenda's kregen daarmee een vaste plek in de sector, en sindsdien zit vrijwel elke bestuurder in zorg en welzijn aan minstens één regiotafel. Wat opvalt is hoe zelden iemand de vraag stelt van wie die tafel eigenlijk is.

Meestal is het antwoord: van niemand. De meeste samenwerkingsverbanden hebben geen rechtspersoon. Er is een convenant, een stuurgroep, een programmamanager en een gedeelde begroting, maar er is geen stichting, geen coöperatie en geen bv. Juridisch bestaat de tafel dus niet, terwijl er wel besluiten worden genomen die geld kosten en zorg verplaatsen.

Wat er bij een samenwerkingsverband zonder rechtspersoon wél vaststaat

Een verband zonder rechtspersoon kan geen partij zijn bij een overeenkomst. Het kan geen bestuurder hebben. En het kan zelf niet aansprakelijk zijn. Alles wat aan de tafel wordt afgesproken, landt daarom bij de deelnemers afzonderlijk. Tekent uw bestuurder een regionale afspraak, dan bindt hij uw eigen stichting. Met uw eigen vermogen en uw eigen jaarrekening. Dat is geen theoretisch punt. Juist bij afbouw en concentratie van zorg gaat het namelijk om verplichtingen die jaren doorlopen.

Het toezicht loopt langs dezelfde lijn. Uw raad van toezicht houdt toezicht op uw bestuurder en op uw organisatie. Op het samenwerkingsverband houdt hij geen toezicht, want daar heeft hij geen positie. Alle deelnemende raden van toezicht doen dus hetzelfde, ieder voor hun eigen deel. Niemand kijkt naar het geheel. Zo ontstaat een gremium dat grote besluiten neemt zonder dat één toezichthouder het totaal overziet.

Ook de medezeggenschap valt in dat gat. De evaluatie van de Wmcz 2018 ging op 27 november 2025 naar de Tweede Kamer. Een van de constateringen: de wet biedt onvoldoende basis voor regionale samenwerkingsverbanden. Uw cliëntenraad adviseert dus over uw organisatie. Over de tafel adviseert hij niet, ook niet als daar wordt besloten dat een afdeling verhuist.

De vraag die u eerst moet stellen

Wat mag uw bestuurder aan die tafel eigenlijk toezeggen zonder terug te komen? Dat is geen juridische vraag maar een mandaatvraag. En daarom wordt hij zo vaak overgeslagen. Ik zie regelmatig dat een bestuurder in goed vertrouwen instemt met een regionale afspraak. Twee vergaderingen later komt de raad van toezicht er dan achter dat die afspraak de eigen strategie doorkruist. Niemand heeft dan iets fout gedaan. Er was alleen nooit afgesproken waar de grens lag.

Wat u vastlegt voordat u tekent

• Het mandaat. Tot welk bedrag, welke looptijd en welke onomkeerbaarheid mag uw bestuurder zelfstandig meebeslissen?
• De terugkoppeling. Hoe en wanneer meldt hij wat er is afgesproken? Zet de regionale samenwerking als vast agendapunt op de jaaragenda van de raad van toezicht, niet als mededeling maar als bespreekpunt.
• De exit. Onder welke voorwaarden stapt u eruit, met welke termijn, en welke verplichtingen blijven staan?
• Het overzicht. Houd bij welke afspraken uw organisatie is aangegaan, want die lijst bestaat meestal nergens.

Groeit het samenwerkingsverband daaroverheen, dan is de vraag of u niet toch een rechtspersoon nodig hebt. Een coöperatieve vereniging is in de zorg vaak geschikter dan een fusie. De deelnemers houden namelijk hun eigen identiteit en hun eigen toezicht, terwijl de samenwerking wél een adres krijgt. Dat is geen kleine stap. Maar het is wel de enige manier om de tafel een eigenaar te geven.

Van wie is de tafel waar u aanschuift?

Bronnen

• Rijksoverheid (8 september 2025). Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord. zorgakkoorden.nl
• Ministerie van VWS (27 november 2025). Kamerbrief evaluatie Wmcz 2018. tweedekamer.nl
• Burgerlijk Wetboek, Boek 2, over rechtspersoonlijkheid en vertegenwoordiging. wetten.overheid.nl

Bijgewerkt op 20 augustus 2026. Laat een concrete samenwerkingsovereenkomst altijd juridisch toetsen; deze pagina beschrijft de bestuurlijke vragen, niet de contractuele.