Pas toe of leg uit
Het handhavingsmechanisme van governancecodes waarbij een organisatie de bepalingen toepast of gemotiveerd uitlegt waarom zij daarvan afwijkt.
Governance Woordenboek · Normenkaders, wetten en codes · juridische stand augustus 2026
Het comply-or-explainmechanisme veronderstelt dat een code niet elke situatie kan voorzien en dat gemotiveerd afwijken soms beter is dan mechanisch toepassen. De organisatie rapporteert jaarlijks hoe zij de principes en bepalingen heeft toegepast en geeft een beredeneerde uitleg bij elke afwijking. De toets ligt vervolgens bij belanghebbenden en, in de zorg, bij de Governancecommissie Gezondheidszorg.
De zwakte van het mechanisme is empirisch goed gedocumenteerd: uitleg verwordt gemakkelijk tot standaardformuleringen die formeel voldoen en materieel niets zeggen. Onderzoek naar de opname en transformatie van governancecodes laat zien dat codes zich verspreiden, maar dat de lokale toepassing sterk uiteenloopt en dat symbolische naleving een reëel verschijnsel is.
Voor de Governancecode Zorg 2022 geldt daarbij een bijzonderheid: de code is grotendeels principle-based geschreven, waardoor 'toepassen' minder een vinkje is en meer een verantwoordingsverhaal. Dat maakt de kwaliteit van de uitleg belangrijker dan de vraag óf er wordt afgeweken.
Ook wel: comply or explain, toepassen of uitleggen.
Op wie is dit van toepassing?
Rechtsvormen
- Rechtsvormneutraal: een handhavingsmechanisme van codes, niet van wetgeving
- Bindt via lidmaatschap van een brancheorganisatie of via beursnotering, niet via de rechtsvorm
- Anders dan bij wetgeving is afwijken toegestaan, mits gemotiveerd en openbaar
Sectoren
Niet sectorspecifiek, maar de invulling verschilt. De Governancecode Zorg 2022 is grotendeels principle-based geschreven, waardoor toepassen minder een vinkje is en meer een verantwoordingsverhaal. Toetsing loopt via de Governancecommissie Gezondheidszorg bij het Scheidsgerecht Gezondheidszorg.
Wat dit betekent in de praktijk
Beoordeel de uitleg, niet het aantal afwijkingen. Een organisatie die op drie punten scherp beargumenteerd afwijkt, is bestuurlijk in betere conditie dan een die volledig conformeert met tekstblokken die al vijf jaar ongewijzigd in het jaarverslag staan.
Deze toelichting is algemene informatie en geen juridisch advies in een concreet geval. Voor een oordeel over uw eigen statuten, reglementen en besluitvorming is dossierkennis nodig.
Verwante begrippen
In het woordenboek
- Code Goed Toezicht
- Governancecode Funderend Onderwijs
- Governancecode Woningcorporaties
- Governancecode Zorg 2022
- Governancecommissie Gezondheidszorg
- Innovatie- en Adviescommissie
- Nederlandse Corporate Governance Code 2025
- Corporate governance
- Jaarverantwoording zorg
- Governancecode Sociaal Werk
Verder lezen op deze site
Bronnen
- Peij, S. C. (Red.). (2022). Handboek corporate governance (7e druk). Boom. Hoofdstuk 9.
- Governancecode Zorg 2022, Brancheorganisaties Zorg
- De Nederlandse Corporate Governance Code 2025, Monitoring Commissie Corporate Governance Code
Boeken zijn vermeld volgens de APA-richtlijn; wetteksten verwijzen naar de geconsolideerde tekst op wetten.overheid.nl. Terug naar de index van het Governance Woordenboek.
Twijfelt u of dit bij u op orde is?
De governance-scan toetst statuten, reglementen en besluitvorming van uw organisatie aan wet, code en praktijk. U krijgt geen advies in algemene termen maar bevindingen op uw eigen documenten.