Soft controls
Beheersmaatregelen die aangrijpen op gedrag, cultuur en onderlinge verhoudingen, in aanvulling op formele procedures en regels.
Governance Woordenboek · Risico, integriteit en aansprakelijkheid · juridische stand augustus 2026
De term komt uit het begin van de jaren negentig en werd breed opgepakt na de boekhoudschandalen rond de eeuwwisseling, toen bleek dat organisaties met onberispelijke procedures alsnog konden ontsporen. Hard controls zijn de formele, aantoonbare maatregelen: functiescheiding, autorisaties, procuratielimieten, vierogenprincipe. Soft controls zijn de factoren die bepalen of mensen zich daar iets van aantrekken: voorbeeldgedrag, aanspreekbaarheid, helderheid van normen, uitvoerbaarheid van wat gevraagd wordt.
In Nederland zijn zij gezaghebbend uitgewerkt in NBA-handreiking 1148. Voor de zorg is de aansluiting op het kader Goed Bestuur van belang: dat kader beschrijft gedrag en cultuur als een van de drie domeinen waarop IGJ en NZa bestuurders aanspreken — open en integer, lerend en zelfreinigend, omgevingsbewust.
Voor de raad van toezicht is het praktische probleem dat soft controls zich niet in een rapportage laten vangen. Wat wel werkt: locatiebezoeken zonder bestuurder, gesprekken met de verpleegkundige adviesraad en de ondernemingsraad, het lezen van incidentmeldingen op de toon in plaats van op het aantal, en letten op wat er in de vergadering níét gezegd wordt. Zie ook integriteit en gedragscode.
Ook wel: gedrag en cultuur.
Op wie is dit van toepassing?
Rechtsvormen
- Rechtsvormneutraal: van toepassing bij elke rechtspersoon van Boek 2 BW
- Geen juridisch begrip: het komt uit de audit- en accountancypraktijk
- Aanvulling op hard controls, geen vervanging
- Voor het toezicht alleen waarneembaar buiten de vergaderstukken om
Sectoren
Deels sectorspecifiek. De term is in Nederland gezaghebbend uitgewerkt in NBA-handreiking 1148. Voor de zorg is de aansluiting op het Kader Goed Bestuur van IGJ en NZa van belang: dat kader beschrijft gedrag en cultuur als een van de drie domeinen waarop bestuurders worden aangesproken — open en integer, lerend en zelfreinigend, omgevingsbewust en participatief.
Wat dit betekent in de praktijk
Het meest bruikbare signaal is de meldingsbereidheid. Een organisatie waar het aantal incidentmeldingen daalt terwijl de druk toeneemt, heeft geen veiliger zorg maar een cultuur waarin melden niet meer loont. Dat is een soft control die in harde cijfers zichtbaar wordt.
Deze toelichting is algemene informatie en geen juridisch advies in een concreet geval. Voor een oordeel over uw eigen statuten, reglementen en besluitvorming is dossierkennis nodig.
Verwante begrippen
In het woordenboek
- Aanspreekcultuur
- Integriteit en gedragscode
- Interne beheersing
- Kader Goed Bestuur
- Klokkenluidersregeling
- Risicomanagement
- Tegenspraak
Verder lezen op deze site
Bronnen
- NBA-handreiking 1148 Soft controls, Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants Handreiking 1148, Soft controls.
- Kader Goed Bestuur, IGJ en NZa, versie mei 2022 Versie mei 2022, domein gedrag en cultuur.
Boeken zijn vermeld volgens de APA-richtlijn; wetteksten verwijzen naar de geconsolideerde tekst op wetten.overheid.nl. Terug naar de index van het Governance Woordenboek.
Twijfelt u of dit bij u op orde is?
De governance-scan toetst statuten, reglementen en besluitvorming van uw organisatie aan wet, code en praktijk. U krijgt geen advies in algemene termen maar bevindingen op uw eigen documenten.