Wat als er geen kennis voorhanden is over een probleem?

Voor veel vraagstukken geldt dat er kennis en ervaring voorhanden is om ze op te lossen. Denk bijvoorbeeld aan samenwerking en fusie of het optimaliseren van werkprocessen of governancevraagstukken. Daarmee wil ik de ‘blubberigheid’ of de hoeveelheid energie die dergelijke vraagstukken met zich meebrengen, niet bagatelliseren. Waar het me hier echter om te doen is, is het vraagstuk met een hoog complex gehalte waarbij over hoe het aan te pakken nauwelijks tot geen kennis is.

Een dergelijk vraagstuk speelt bijvoorbeeld in de zorg daar waar het gaat om vernieuwing tot ‘zorgzame wijken’ waar zorg en onderwijs (en ik denk ook inwoners) zich als het ware opnieuw moeten uitvinden. Mijn collega Carlijn Nelis neemt – na een aantal jaar van intensieve betrokkenheid – afscheid van een dergelijk, boeiend traject: Zohra in West-Brabant. Zohra claimt dat opleiden en zorg ‘radicaal anders moeten’. En daar zeg je nogal wat.

Wat dergelijke trajecten karakteriseert, is dat door het ontbreken van kennis en ervaring over ‘hoe het kan of moet’ er sterke standpunten ontstaan. Er ontstaat polarisatie. En wat doe je dan als participant, (be)stuurder of adviseur? Polderen, visietrajecten, gezamenlijke kernwaarden? Er is geen kruid tegen bipolariteit gewassen. Of toch wel?

Inspiratie over dergelijke complexe vraagstukken (wicked problems) gaf Vincent Blok tijdens de Ernst Hijmanslezing 2026 van de beroepsorganisatie van adviseurs (Ooa).

In kort bestek is zijn redenatie dat als je je bij complexe vraagstukken richt op het ‘gedeelde midden’ en als je de flanken (polen) probeert ‘weg te masseren’, je de polarisatie geen goed doet. Blok stelt dat je beter de bipolariteit kunt omarmen. Door andere overtuigingen aan het woord te laten, kan je je eigen bias of eenzijdigheid leren kennen. Het zit dus in het stimuleren van het zelfkritisch vermogen.

Ik doe Vincent Blok ernstig tekort door zijn boeiende lezing te comprimeren tot een paar zinnen. En ook de uitwerking, de betekenis voor het concrete handelen en beslissen, heeft in mijn denken nog een aantal slagen te maken. Om een beginnetje aan te geven: de start is het bewustzijn met wat voor type vraagstuk we te maken hebben. Is er kennis en ervaring voorhanden? Of is het pad nog onbegaanbaar; ‘wie het denkt te weten, zal het gaan roepen’ en sterke standpunten leveren nog sterkere standpunten op maar dan in een andere richting. Kortom is polarisatie het voorland? Wat ik me na de lezing van Vincent Blok ten volle besefte: context doet ertoe. Gelukkig zijn lang niet alle vraagstukken ‘wicked problems’. Maar het zal helpen als je weet met wat voor type vraagstuk je te maken hebt.

Lees ook het vorige artikel van Elsbeth Reitsma: De functie van de ondeugende en rebelse zorgprofessional.